داشته باشد . ( لغت‌نامه ، ذيل وجوه و نظاير - اعجاز قرآن ، ص 54 ) علم وقف و ابتداء علم ايستادن و آغاز نمودن از علوم ( قرآنى ) است كه مسلمانان و صحابه و تابعين به آن عنايتى خاص داشتند و ظاهرا اولين كسى كه به تدوين اين دانش پرداخته است و كتاب وى نيز هم‌اكنون موجود است ابو بكر محمد بن قاسم انبارى صاحب كتاب الايضاح فى الوقف و الابتداء است ( روزنامهء كيهان ، 23 / 2 / 1376 ، ص 16 ) علم هجاى مصاحف يا ( - ) علم رسم الخط قرآن ( مقدمه‌اى بر تاريخ قراآت قرآن كريم ، ص 150 ) علوم اوايل و اواخر در تقسيم‌بندى علوم از همان صدر اسلام دانشمندان مسلمان ميان علوم مختلفى كه در جهان اسلام پديد آمده بود تمايز قائل شدند و در اثر آن علوم اواخر يعنى علوم اسلام از علوم اوائل يعنى علوم فلسفى ارسطوئى تفكيك گرديد . و گفته‌اند لفظ اوائل دلالت بر علومى مىكند كه پيش از نزول قرآن متداول بود و لفظ اواخر بر علومى اطلاق مىشود كه پس از نزول قرآن رايج گرديد . ( همشهرى - 16 / 9 / 76 - ص 9 ) علوم خادم قرآن علومى است كه نقش كليدى و ابزارى در درك مفاهيم و ظواهر قرآن دارد مانند لغت ، ادبيات عرب ، ناسخ و منسوخ ، محكم و متشابه ، فقه و اصول و جز اين‌ها ( اطلاعات - 13 / 10 / 78 - ص 6 ) علوم قرآن علومى كه منسوب به قرآن مىباشند . علومى كه پيرامون و بر محور قرآن شكل گرفته و رشد كرده و هدف آن شناخت همه شئون مربوط به قرآن و نهايتا استفادهء بهتر بردن از قرآن در حوزهء علوم شرعى و معارف دينى است . از آن‌جا كه شيوهء دانشمندان در علوم مربوط به قرآن بر آن قرار گرفت كه همهء مسائل جزئى و كلى مربوط به قرآن را استقصا و بررسى كنند اصطلاح علوم القرآن را به عنوان نامى براى علم جديد كه متشكل از حاصل مسائل همه قرآنى بود برگزيدند . و علوم قرآنى شامل : تاريخ قرآن ، علم تفسير ، علم اسباب نزول ، علم شناخت مكى و مدنى ، علم ناسخ و منسوخ ، علم غريب القرآن ( و مفردات قرآن و وجوه و نظاير ) علم قرائت و تجويد و ترتيل ، علم آيات الاحكام ( فقه القرآن يا احكام قرآن ) علم اعراب و بلاغت ، علم قصص ، علم رسم الخط قرآنى ، علم اعجاز قرآن و علم محكم و متشابه مىباشد بعضى از علوم قرآنى كه عمدتا نقلى و متكى بر حديث است ( مانند اسباب النزول ) قدمتش به اندازهء قدمت علم حديث و احاديث مروى از معصومين ( عليهم السلام ) است و يا سابقهء علم قرائت و شناخت اختلافات قراآت نيز به صدر اول و عصر رسول اللّه و صحابه باز مىگردد ، ولى بعضى از علوم قرآنى مانند علم اعجاز قرآن يا اعراب قرآن متأخرتر است . بنابر اظهارنظر نويسندگان تاريخ اين فن ، اصطلاح علوم قرآن در قرن هفتم به وجود آمد ولى به نوشته زرقانى نخستين اثرى كه در علوم قرآنى تدوين شده است « البرهان فى علوم القرآن » نوشتهء حوفى ( متوفى 330 قمرى ) است . ( فرهنگ علوم - مباحثى در علوم قرآن ، ص 190 و 196 - آشنايى با علوم قرآن ، ص 20 به بعد - قرآن‌پژوهى ، ص 72 و 73 و 74 )